Σήμερα, 6 Ιανουαρίου 2026, η Εκκλησία γιορτάζει μία από τις αρχαιότερες και λαμπρότερες εορτές της: τα Άγια Θεοφάνεια, τη φανέρωση δηλαδή της τρισυπόστατης παρουσίας του Θεού στον κόσμο — Πατρός, Υιού και Αγίου Πνεύματος.
Η ημέρα αυτή, που ονομάζεται και Επιφάνεια ή Φώτα, συνδέεται άρρηκτα με το γεγονός της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο.
Σύμφωνα με τις ευαγγελικές διηγήσεις των Ματθαίου, Μάρκου και Λουκά, κατά τη στιγμή της Βάπτισης συνέβη ένα γεγονός ανεπανάληπτο στην ανθρώπινη ιστορία: εμφανίστηκε ολόκληρη η Αγία Τριάδα.
Ο Υιός βαπτίζεται στα νερά του Ιορδάνη. Το Άγιο Πνεύμα κατέρχεται «ως περιστερά» και στέκεται επάνω Του. Η φωνή του Πατρός ακούγεται από τον ουρανό: «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα».
Η στιγμή αυτή αποτελεί την πρώτη και μοναδική θεοφάνεια της Τριαδικής Θεότητας μέσα στον κόσμο, γι’ αυτό και η Εκκλησία τιμά την ημέρα ως κορυφαία Δεσποτική εορτή.
Οι Ματθαίος και Μάρκος τοποθετούν την κάθοδο του Αγίου Πνεύματος αμέσως μετά την έξοδο του Ιησού από το νερό. Ο Λουκάς, ωστόσο, προσθέτει μια λεπτομέρεια: ο Ιησούς προσευχόταν όταν «ἀνεῳχθῆναι τὸν οὐρανόν» και κατέβηκε το Πνεύμα το Άγιον.
Δεν πρόκειται για ξεχωριστό γεγονός, αλλά για θεολογική έμφαση: η φανέρωση της Τριάδας συνδέεται άμεσα με τη Βάπτιση και την προσευχή του Χριστού, που εγκαινιάζει δημόσια τη σωτηριώδη αποστολή Του.
Η σημερινή ημέρα είναι γνωστή με τρεις ονομασίες, καθεμία με το δικό της θεολογικό βάθος:
1. Θεοφάνια Η αρχαιότερη ονομασία, από τον λόγο του Αποστόλου Παύλου: «Θεὸς ἐφανερώθη ἐν σαρκί» (Α’ Τιμ. 3,16).
2. Επιφάνεια Προέρχεται από τα χωρία της προς Τίτον επιστολής: «Ἐπεφάνη ἡ χάρις τοῦ Θεοῦ…» (Τίτ. 2,11).
3. Φώτα – Άγια Φώτα Συνδέεται με το βάπτισμα των κατηχουμένων, που ονομαζόταν «φώτισμα». Ο Χριστός, με τη Βάπτισή Του, φωτίζει τον κόσμο.
Ο Ρωμανός ο Μελωδός υμνεί: «Ἦλθες, ἐφάνης, τὸ φῶς τὸ ἀπρόσιτον». Τα Θεοφάνια αποτελούν μία από τις παλαιότερες εορτές της Εκκλησίας. Στη Δύση εμφανίζονται τον 4ο αιώνα, ενώ ο διαχωρισμός τους από τα Χριστούγεννα καθιερώνεται οριστικά τον 6ο αιώνα.
Με τη σημερινή ημέρα ολοκληρώνεται ο κύκλος του Δωδεκαημέρου, που ξεκινά από τη Γέννηση του Χριστού. Κεντρική τελετή της ημέρας είναι ο Μέγας Αγιασμός, που τελείται μέσα στους ναούς.
Ακολουθεί η Κατάδυση του Τιμίου Σταυρού στη θάλασσα, σε ποτάμια ή σε δεξαμενές νερού, κατά μίμηση της Βάπτισης του Χριστού. Οι νέοι που βουτούν για να ανασύρουν τον Σταυρό θεωρούνται ότι λαμβάνουν ιδιαίτερη ευλογία για τους ίδιους και τις οικογένειές τους.
Στην Αττική, η επίσημη τελετή καθιερώθηκε από τις αρχές του 1900 στον Πειραιά, ενώ σε όλη την Ελλάδα οι τοπικές κοινότητες τιμούν με λαμπρότητα τη μεγάλη ημέρα.
Η ημέρα όπου ο άνθρωπος καλείται να διώξει «τη θλίψη απ’ την καρδιά» και να δεχθεί το φως του Θεού, όπως γράφει και η συλλογή Εντυπώσεις Θεοφάνεια. Μια γιορτή που ενώνει ουρανό και γη, παρελθόν και παρόν, πίστη και ζωή.
